Su Gücünün Efendisi: Fabrika Sisteminin Babası

 Bölüm 3 ***

Richard Arkwright ve Tekstil Fabrikalarının Doğuşu

Richard Arkwright'ın portresi (1790)

Yoksulluğun Çocuğu

1732 yılının kar yağdıran aralık ayında Preston'da doğan Richard Arkwright, 13 çocuklu yoksul bir ailenin en küçüğüydü. Babası Thomas, çok az para kazanan bir terziydi. Aile o kadar fakirdi ki Richard'ı okula göndermek için paraları yoktu. Okuma yazmayı kuzeni Ellen'dan öğrendi.

"Bu çocuk farklı," derdi kuzeni Ellen sık sık. "Gözlerinde büyük hayaller görüyorum."

Berbere çırak veren Richard, Bolton'da kendi peruk dükkanını açtığında henüz 20'li yaşlarındaydı. Ama asıl serveti, peruklar için suya dayanıklı boya icat etmesiyle başladı.

Sırların Duyulduğu Yolculuklar

Peruk yapmak için İngiltere'yi karış karış dolaşıyor, kadınların saçlarını satın alıyordu. Bu yolculuklarda dokuma işçileriyle tanıştı, onların zorluklarını dinledi.

Bir akşam Lancashire'da bir han odasında, yaşlı bir dokumacı ona şunları söyledi: "Genç adam, kim iplik eğirmeyi makineleştirebilirse dünyayı değiştirir. Ellerimiz artık dayanmıyor."

Bu sözler Arkwright'ın hayatını değiştirdi.

Saatçiyle Buluşma

Arkwright'ın su çerçevesi makinesinin bir örneği

1767'de Warrington'dan saatçi John Kay ile tanıştı. Kay, Thomas Highs ile birlikte yeni bir eğirme makinesi üzerinde çalışıyordu ama paraları tükenmişti.

Arkwright onlara bir teklif yaptı: "Makineyi bitirin, ben finanse edeyim. Ama patent hakkı benim olacak."

Gizli bir evde aylarca çalıştılar. Komşular o kadar tuhaf sesler duyuyordu ki, onları büyücülükle suçladılar!

Su Çerçevesinin Doğuşu

1769'da nihayet başardı. "Su çerçevesi" adını alan makinesi tek seferde 96 iplik eğirebiliyordu. Ama en önemlisi, elle eğirilen iplikten çok daha güçlü iplik üretiyordu.

Arkwright'ın Su Çerçevesi nasıl çalışıyordu? (Video)

İlk önce atlarla çalıştırdılar. Ama Arkwright daha büyük bir güç kaynağının farkındaydı: su gücü.

Cromford'da Devrim

1771'de Derbyshire'ın Cromford kasabasında, Derwent Nehri'nin kıyısında dünya tarihinin ilk başarılı su gücüyle çalışan pamuk fabrikasını kurdu. Seçimini neden buraya yaptı?

  • Cromford Sough'dan akan ılık su yıl boyunca akıyordu
  • Bonsall Deresi güçlü bir akıntı sağlıyordu
  • Maden işçilerinden alınabilecek ucuz işgücü vardı

İlk Modern Fabrika

Cromford fabrikası her şeyiyle devrimciydi:

  • 5 katlı dev bir bina
  • 200 işçi tek çatı altında
  • 24 saat kesintisiz üretim (iki 12 saatlik vardiya)
  • Saat 6:00'da kapılar tam zamanında açılır ve kapanır
  • Geç kalanlar günlük ücretini kaybeder, bir gün daha ceza alır

Çocukların Fabrikası

Cromford'da işçiler için inşa edilen ilk fabrika evleri

Arkwright'ın fabrikalarında işçilerin üçte ikisi çocuktu. 7 yaşından itibaren çalışıyorlardı çünkü:

  • Küçük parmakları makine parçalarına daha uygundu
  • Ücretleri yetişkinlerden çok daha azdı
  • Eğitilmesi kolaydı

John Reed adlı eski bir çocuk işçi anılarında şunları yazacaktı: "Bu fabrikada 10 yıl çalıştım. Haftada 6 şilin 3 peni aldım - hiç aldığım en yüksek ücret. Yavaş yavaş sakat kaldım, 19 yaşında makine başında duramaz hale geldim..."

Arkwright Sistemi Yayılıyor

Cromford'un başarısı İngiltere'yi sarstı. 1788'e kadar ülkede 143 "Arkwright tipi" fabrika açıldı. Her biri aynı sistemi kopyalıyordu:

  • Su gücü
  • Merkezi üretim
  • Vasıfsız işgücü
  • Disiplinli çalışma düzeni

Patent Savaşları

1781'de dokuz Manchester fabrikası ona karşı dava açtı. "Patentini haksız aldı, makineler onun buluşu değil!" diyorlardı.

Mahkeme 4 yıl sürdü. 1785'te Arkwright kaybetti. John Kay mahkemede şahitlik etti: "Fikir bizim değildi, başkalarından çalmıştık."

Ama artık çok geçti. Arkwright milyoner olmuştu.

Bilinmeyen Gerçekler

  • İlk karısı Patience 1756'da öldüğünde sadece 24 yaşındaydı
  • İkinci karısı Margaret'ten ayrı yaşıyordu
  • Oğlu Richard ile arası açıktı
  • Astım hastasıydı ama günde 17 saat çalışıyordu
  • Sabah 5'te işe gelir, gece 10'da ayrılırdı

Willersley Şatosu'nun Laneti

1788'de kendine bir şato yaptırmaya başladı. Ama bina tamamlanır tamamlanmaz yangında kül oldu! Yeniden inşa edilirken Arkwright öldü. Hiç oturamadı kendi şatosunda.

Mirası: Modern Dünya

Arkwright 1792'de öldüğünde 500.000 sterlin servet bıraktı - bugünkü para ile 200 milyon sterlin!

Ama asıl mirası şuydu:

  • Modern fabrika sistemi
  • Kitlesel üretim
  • Endüstriyel disiplin
  • Sermaye-işçi ilişkisi

Günümüze Uzanan İzler

Bugün kullandığımız her kumaş parçasında, giydiğimiz her kıyafette Arkwright'ın devriminin izleri var. Cromford fabrikası UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alıyor.

Samuel Slater, Arkwright'ın sırlarını Amerika'ya taşıyarak ABD tekstil endüstrisinin temelini attı.

Gelecek hafta: "Pamuk Ağacının Laneti" - Eli Whitney ve çırçır makinesinin dramatik hikayesi...

Kaynaklar:

  • Cromford Mills Arşivi
  • Derbyshire Bölge Kayıtları
  • Arkwright Patent Belgesi (1769)
  • İşçi Anıları
  • Manchester Mercury Gazetesi (1785)
  • Wikipedia